Mezopotamya’nın Yaşam Damarları Tehdit Altında: Dicle ve Fırat Havzası Kuruma Riskiyle Karşı Karşıya!

Bölgede enerji üretimi ve "güvenlik" gerekçeleriyle hayata geçirilen projeler, Mezopotamya’nın can damarları olan Dicle ve Fırat nehirlerinin doğal karakterini yok ediyor. Yapımı tamamlanan, devam eden ve planlama aşamasında olan yüzlerce HES ve GES projesi; su ekosistemlerini, biyolojik çeşitliliği ve bölge halkının geçim kaynaklarını doğrudan tehdit ediyor. Ekolojist Hüseyin Akıl, Mezopotamya Ajansı’ndan Zeynep Durgut’a yaptığı değerlendirmelerde, havzanın geleceğine dair çarpıcı uyarılarda bulundu ve projelerin tek tek değil, yarattığı toplam (kümülatif) etki üzerinden okunması gerektiğini vurguladı. Proje Sayıları Korkutucu Boyutta: Havza Enerji Kıskacında Bölgedeki enerji yatırımlarının ulaştığı boyut, ekosistemin kaldırabileceğinden çok daha fazla yükü beraberinde getiriyor. Mevcut ve planlanan projelerin tablosu şu şekilde: Proje Türü Faal (Aktif) Durumda Lisans / Ön Lisans Aşamasında Planlama / Yapım Sürecinde HES (Hidroelektrik) 169 43 77 GES (Güneş Enerjisi) 75 20 26 "Nehirler Mevsimsel Döngüye Göre Değil, Enerji İhtiyacına Göre Akıyor" Dicle ve Fırat havzalarının sadece su taşıyan sistemler olmadığını, binlerce yıllık bir kültürel mirasa ve zengin bir biyoçeşitliliğe ev sahipliği yaptığını hatırlatan Hüseyin Akıl, şunları kaydetti: "Bir nehir üzerinde yapılan barajın etkisi sadece o noktada kalmıyor; nehrin aşağı havzalarına, yeraltı sularına ve sulak alanlara kadar uzanıyor. Bugün en büyük sorun kümülatif etkilerin dikkate alınmamasıdır. Nehirler artık mevsimsel döngülerine göre değil, enerji üretiminin ihtiyaçlarına göre akıyor. Bu durum suyun miktarını, sıcaklığını ve taşıdığı mineralleri değiştirerek ekosistemi parçalıyor." Endemik Türler ve Sulak Alanlar Yok Oluyor Su rejimindeki bu yapay müdahaleler, özellikle bölgeye özgü endemik balık ve omurgasız canlı türlerini yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bırakıyor. Kuşların üreme alanı olmanın yanı sıra karbon depolayarak iklimi düzenleyen sulak alanlar ise ya küçülüyor ya da tamamen kuruma riski taşıyor. Temiz Enerji mi, Gıda Krizi mi? Tarım ve Hayvancılık Baskı Altında Güneş enerjisinin (GES) fosil yakıtlara kıyasla temiz bir kaynak olduğunu ancak doğru yerde uygulanmadığında yeni çevresel felaketlere yol açtığını belirten Akıl, GES projelerinin yer seçimi konusundaki hatalara dikkat çekti: Tarım Arazileri Tehdit Altında: GES projelerinin verimli tarım toprakları ve meralar üzerine kurulması, enerji üretimi ile gıda üretimini karşı karşıya getiriyor. Meraların Kaybı: Hayvancılığın kalbi olan meraların enerji sahasına dönüştürülmesi hem yerel üretimi baltalıyor hem de buradaki doğal habitatları bozuyor. Alternatif Alan Çağrısı: Akıl, doğal alanlar yerine sanayi bölgelerinin, çatı sistemlerinin ve daha önce tahrip edilmiş alanların GES için değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Ekosistem Çöküşü Kırsal Göçü Tetikliyor Ekolojik sorunların sosyal ve ekonomik sonuçlarından bağımsız düşünülemeyeceğini ifade eden ekolojist Hüseyin Akıl, krizin insani boyutunu şu sözlerle özetledi: "Su kaynaklarının azalması ve kontrol altına alınması çiftçiyi, köylüyü ve kırsal toplulukları doğrudan vuruyor. Suya erişim zorlaştıkça üretim maliyeti artıyor, verim düşüyor. Mera bulamayan köylü hayvancılığı bırakıyor. Bunun kaçınılmaz sonucu ise kırsaldan kentlere göçün hızlanması ve yerel ekonomik yapının çökmesidir. Ekolojik mücadele ile sosyal adalet mücadelesi birbirinden ayrılamaz." Çözüm Önerisi: Havza Bazlı Koruma ve Acil Eylem Planı Hüseyin Akıl, enerji ihtiyacı ile ekolojik koruma arasında bir denge kurmanın mümkün olduğunu belirterek yetkilileri acilen uzun vadeli ve sürdürülebilir bir planlamaya davet etti: Kümülatif Değerlendirme: Projeler tek tek değil, havza üzerindeki toplam (kümülatif) çevresel etkileriyle birlikte ele alınmalıdır. Yatırıma Kapatma: Doğal koruma alanları, sulak alanlar, ormanlar ve yüksek biyolojik çeşitliliğe sahip bölgeler enerji projelerine tamamen kapatılmalıdır. Tüketim Politikaları: Enerji üretimi kadar, enerji verimliliğine yatırım yapılmalı ve tüketimi azaltıcı politikalar geliştirilmelidir. Katılımcı Modeller: Yerel ölçekte, doğayla uyumlu ve yerel halkın da söz sahibi olduğu katılımcı enerji modelleri desteklenmelidir. "Dicle ve Fırat yalnızca iki nehir değil, Mezopotamya’nın hafızasıdır," diyen Akıl, bu havzaları korumanın gelecek kuşakların yaşam hakkını korumak anlamına geldiğinin altını çizdi.